Làng Thượng Cốc Với di sản văn hoá
Vũ Kiện
Tạp chí xưa và nay. số 103 tháng 11-2001
Bài văn tổng kết 10 năm thời kỳ cải lương những năm 20 của thế kỷ trước đây với gần 30 công trình kiến trúc, khắc trên tấm bia lục lăng bằng đá dựng bên văn chỉ cũ làng Thượng Cốc thuộc xã Gia Khánh, huyện Gia Lộc, Hải Dương hơn 70 năm trước đây có một giá trị quan trọng của một làng quê. Nó nói lên thái độ trân trọng của dân làng Thượng Cốc, một làng có bề dày lịch sử và văn hoá, đối với việc xây dựng quê hương giữ gìn và phát huy những di sản văn hoá của mình.
Ngoài viêc liệt kê những thành tích và công lao những người hảo tâm xây dựng các công trình kiến trúc từ năm 1920 đến năm 1931, văn bia đã dành phần lớn nói về ý nghĩa và trách nhiệm của công cuộc xây dựng làng về cả hai mặt "hình thức" và "tinh thần". Về tinh thần phải nêu cao "phong tục tốt, tính tình hay", bao gồm cả những sinh hoạt văn hoá và giá trị văn học-nghệ thuật cần được gìn giữ lâu dài.Về hình thức cân nói đến " những việc kiến trúc phải làm mỹ mãn trong làng, những việc vừa có ích lợi trực tiếp vừa có ích lợi gián tiếp. lợi trực tiếp như những công trình có quan hệ đến đời sống con người. lợi gián tiếp có nghĩa là xem như bề ngoài tưởng là vô ích, nhưng thực ở bên trong có cái lợi ích vô hình. Phải xem xét kỹ mới biết được như khi trông thấy một vật gì tráng lệ, tinh xảo, sạch sẽ, gọn gàng, thì giúp cho người ta sinh ra lòng hùng hồn trong sạch và chân thật"…
Văn bia nhấn mạnh : "làng ta có tiếng là văn vật, phải biết giư gìn những gì phong tục, tính tình tốt đẹp từ xưa. về hình thức vừa phải bảo vệ những công trình kiến trúc đã làm được và xây dựng thêm những cái chưa làm được như lập thư viện, nghĩa trang, nhà hộ sinh, mở thêm đường vận tải trên sông, đắp đường khuyến nông mà cải lương ngắn ngủi chưa làm được". Văn bia còn nhắc:"vì vậy, những người cằm quyền cải cách trong một làng có đủ kiến thức, hiểu thấu các lẽ, thì công việc trong làng may mắn mới có nhiều kết quả".
Một tấm bia cách đây gần một thế kỷ đã sớm ghi lại những điều có ý nghĩa sâu xa như vậy, thật đáng quý!
Người dân làng Thượng Cốc xưa và nay đã thấy rõ được và đã biết tranh thủ mọi cơ hội để xây dựng làng mình để bảo vệ, tu tạo và phát huy những di sản văn hoá, những di sản văn hoá vật thể và phi vật thể.
Trải qua hơn một nửa thế kỷ, kể từ ngày Cách mạng tháng Tám thành công, nhận thức con người đã được nhiều phen thử thách, ngày một trưởng thành. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giả phóng, nước nhà thống nhất, đặc biệt là trong thời kỳ đổi mới được chọn là một